Cô Đôi Thượng Ngàn

Cô Đôi Thượng Ngàn là vị thánh cô thứ hai thuộc hàng Tứ Phủ Thánh Cô trong Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam, Tứ Phủ của người Việt. Cô nổi tiếng khắp miền Thượng Ngàn và là một trong những thánh cô được nhiều người biết đến nhất.

Thánh Hiệu

Sơn Tinh Công Chúa Thanh Sơn 

Thượng Ngàn Đệ Nhị Thánh Cô

Sắc phong

Thượng Đẳng Thần

“Thiên Thai là cảnh bồng lai

Tấu Cô Đôi Thượng đại tài hái hoa

Hầu vua hầu mẫu ba toà

Tiếng tăm lừng lẫy chúa bà yêu thương”

Tiệc Cô đôi Thượng ngàn ngày 06/01 âm lịch

Sự tích

Cô Đôi Thượng Ngàn vốn là Sơn Tinh công chúa con Đế Thích trên Thiên Cung. Sau cô giáng sinh xuống đất Ninh Bình làm con gái một quan lang họ Hà, chúa đất người Mường ở vùng rừng núi Cúc Phương Nho Quan.

Ông vốn nổi tiếng khắp vùng vì đức độ, luôn phát tâm thiện nguyện, cứu giúp dân nghèo. Tuy vậy, hai ông bà đã vào tuổi trạc ngũ tuần, nhưng vẫn chưa có con. Vì vậy nên ông bà lập đàn tế trời cầu tự. Lời cầu xin vọng đến Ngọc Hoàng, Ngài động lòng mới sai tiên Cô giáng sinh, đầu thai làm con ông bà. Mười hai tháng sau bà có thai và sinh hạ cô.

Lúc cô ra đời có đôi chim khách đến hót không ngừng, mừng Tiên Cô giáng sinh phàm trần. Năm Cô lên 4 tuổi, gia đình vị quan lang chuyển tới làm quan ở Huyện Cao Phong, châu Mai Đà, tỉnh Hưng Hóa. 

Ở trên vùng cao, nước sinh hoạt thiếu thốn, dưới chân núi Đầu Rồng lại có con suối nước thần, nước trong mát quanh năm, người dân ở đó thường ra suối gánh nước về dùng, cô cũng thường ra đó gánh nước về giúp đỡ ông bà. Thời gian thấm thoát đã trôi qua, năm đó cô 12 tuổi mà đã xinh đẹp tuyệt trầ,  da trắng, tóc mượt, mặt tròn, lưng ong thon thả.

Chuyện kể rằng, Thánh Mẫu Thượng Ngàn yêu mến muốn thử lòng người trần gian, độ cho người có tâm, bèn hóa thành một bà lão đói khát, bệnh tật nằm lả ở gốc cây đa dưới chân núi Rồng. 

Bà nằm đó kêu rên từng tiếng khó nhọc, cầu mong sự giúp đỡ của mọi người qua lại, thế nhưng chẳng ai chịu ra tay cứu giúp. 

Đúng vừa lúc cô ra suối gánh nước thấy bà lão đáng thương, cô động lòng thương cảm bèn quỳ xuống vực bà ngồi dậy, cho bà uống nước. Bất chợt tự nhiên trời đất tối xầm, mây đen kéo tới, gió bụi cuốn lên mù mịt. Bà lão hiện thành Tiên Chúa Thượng Ngàn và nói với cô rằng bà chính là đức Diệu Tín Thuyền Sư Lê Mại Đại Vương (Mẫu Thượng Ngàn). 

Vì thấy cô là người ngoan ngoãn, hiền lành, đức độ. Kiếp trước là Tiên Nữ trên tiên giới, nghe lệnh Ngọc Hoàng hạ phàm báo ân cha mẹ, nên Mẫu độ cho cô thành Tiên, trở về bên hầu cận bên cạnh Mẫu, cứu giúp nhân gian. Sau đó Mẫu rút cây gậy khắc đầu rồng bên mình ra trao cho. Cô nhận cây gậy rồi trở về nhà, 4 ngày sau thì hóa.

Rồi khi về thiên giới, cô được Mẫu Thượng Ngàn truyền cho vạn phép cứu độ muôn dân. Cô dạy người rừng biết thống nhất về ngôn ngữ. Tương truyền rằng, Cô còn độ cho nhiều triều đại chống giặc ngoại xâm.

Lúc thanh nhàn cô về ngự cảnh sơn lâm núi rừng ở đất Ninh Bình quê nhà, trong ba gian đền mát, cô cùng các bạn tiên nữ ca hát vui thú trên dốc Sườn Bò (nay thuộc xã Văn Phương, Nho Quan). Có khi cô biến hiện ra người thiếu nữ xinh đẹp, luận đàm văn thơ cùng các bậc danh sĩ, tương truyền cô cũng rất giỏi văn thơ, làm biết bao kẻ phải mến phục.

Cô Đôi cũng là tiên cô cai quản kho lộc Sơn Lâm Sơn Trang, người trần gian ai nhất tâm thì thường được Cô Đôi ban thưởng, nhược bằng có nợ mà không mau trả lễ cô lại bắt đền nặng hơn.

Cô anh linh dạy khắp bốn phương nên đệ tử vô số. Tại một số vùng, người ta lại gọi cô bằng cái tên khác biệt ứng với sự tích thánh cô được truyền tụng tại đó.

  • Cô Đôi Thượng hay Cô Đôi theo cách gọi của người dân Ninh Bình, đây cũng là cách gọi phổ biến.
  • Cô Đôi Đông Cuông là do truyền tụng rằng cô là người hầu cận Mẫu Thượng Ngàn Đông Cuông.
  • Đền Thờ Cô Đôi Thượng Ngàn

    Cô Đôi Thượng Ngàn được lập đền thờ ở nhiều nơi nhưng quan trọng nhất là 2 nơi gắn với sự tích sinh và hóa của cô là Đền Thượng Bồng Lai ở Ninh Bình và Đền Bồng Lai Thượng ở Hòa Bình. Đền Bồng Lai (còn gọi là đền Bồng Lai Hạ) ở Nho Quan, Ninh Bình là nơi Cô được giáng sinh và Đền Bồng Lai Thượng ở Cao Phong, Hòa Bình là nơi Cô hóa.

    Đền Cô Đôi Thượng Ngàn nằm ở thôn Bồng Lai, xã Văn Phương, Nho Quan, Ninh Bình. Đền còn giữ sắc phong của Vua Khải Định phong cho Cô Đôi Thượng Ngàn là Thượng đẳng thần.

    Đền Bồng Lai ở trong động Thiên Thai, khu vực núi Đầu Rồng, thị trấn Cao Phong, huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình. Vùng đất mà vị quan họ Hà sau này đã di chuyển từ Nho Quan - Ninh Bình đến để lập nghiệp.

    Đền Bồng Lai Cao Phong cổ đã có từ đời vua Thành Thái thịnh trị năm thứ 2 tức năm 1890, trải qua thăng trầm của thời gian chỉ còn phế tích tại khu đất nơi xưa. Tháng 12 năm 2013 thanh đồng Thủ Nhang Trần Văn Hải cùng các con nhang đệ tử cùng tín chủ gần xa đã phát tâm công đức xây lại, rất rộng rãi, trang hoa, mỹ lệ.

    Ngoài ra cô Đôi Thượng Ngàn cũng được thờ vọng tại nhiều đền thờ trong cả nước và Cô Đôi cũng được thờ tại ban tứ phủ Thánh cô trong các đền thờ Tứ Phủ.

    Hầu GIÁ Cô Đôi Thượng Ngàn

    Cô Đôi Thượng rất hay ngự về đồng, vì danh tiếng cô lừng lẫy ai ai cũng biết đến, đệ tử cô đông vô số và cô cũng hay bắt đồng. Trong đàn lễ người ta thường dâng lễ vàng cây lên 4 vi tiên cô là Cô Đôi, Cô Bơ, Cô Chín và Cô Bé, trong đó Cô Đôi thường là giá cô ngự về đầu tiên (mở khăn cho hàng cô) để chứng lễ.

    Khi cô về ngự thường mặc áo lá xanh hoặc quầy đen và áo xanh (ngắn đến hông), trên đầu có dùng khăn (khăn von hoặc khăn vấn) kết thành hình đóa hoa, cũng có một số nơi dâng cô áo xanh, đội khăn đóng (khăn vành dây) và thắt lét xanh, hai bên có cài hai đóa hoa. Cô về đồng thường khai cuông rồi múa mồi, múa tay tiên hái tài hái lộc cho đồng tử.

    Chầu Văn Cô Đôi Thượng Ngàn (Bản I)

    Thiên Thai là cảnh bồng lai

    Tấu Cô Đôi Thượng đại tài hái hoa

    Hầu vua hầu mẫu ba toà

    Tiếng tăm lừng lẫy chúa bà yêu thương

    Về đồng đánh phấn soi gương

    Lược ngà chải chuốt vành dây đội đầu

    Rong chơi quán Sở tần Lâù

    Xe giá lên chầu thưọng đế vua cha

    Đệ tử Cô vô số hằng hà

    Chiêu tài tiếp lộc gần xa cho đồng

    Hầu vua hầu mẫu bơ toà

    Vua cha cũng quý, chúa bà yêu thương

    Về đồng đánh phấn soi gương

    Khăn xanh lấy chít vành dây đội đầu

    Rong chơi quán Sở Tần lâù

    Loan giá lên chầu thưọng đế vua cha

    Đền thờ Cô vô số hằng hà

    Ban tài tiếp lộc gần xa cho đồng)

    Đứng trên ngàn rừng xanh ngan ngát

    Thấy cô về ngỡ Phật quan âm

    Tay đàn miệng hát ca ngâm

    Điểm đa điểm đót tiếng trầm nhặt khoan

    Vượn trên non ru con rầu rĩ

    Dưới suối ngàn chin năn nỉ véo von

    Vui về thú cảnh Đông cuông

    Trên ngàn cô thượng ca ngâm chơi bời

    Cảnh núi rừng sương rơi lác đác

    Thú hữu tình càng ngự càng vui

    Ba gian lầu mát thảnh thơi

    Sớm rong đỉnh núi tối ngồi sườn non

    Ca rằng tang tính tình tang

    Ai ơi có biết cô ngàn tôi chăng

    Bốn bề hiu quạnh vắng tanh

    măng tre măng lứa mọc xanh đầy ngàn

    Chắp tay bái lạy cô ngàn

    Sơn lâm công chúa giáng đàn chứng đây

    Trần gian hồ dễ ai hay

    mời cô lai giáng đền này chứng minh

    Hiệu cô là công chúa Sơn tinh

    mặt tròn vành nguyệt má in phấn hồng

    Da cô trắng tựa tuyết đông

    tóc dà dà biếc lưng ong dịu dàng

    Chân cô đưa nhởn đưa ngang

    Bước nào bước ấy tiên nàng nguyệt nga

    Chạnh lòng vàng đá người ta

    Chau mày quân tử xót xa yêng hùng

    Mỗi năm đẹp một não nùng

    Dạy chim oanh hót bạn cùng văn nhân

    vẻ nào vẻ chẳng thêm xuân

    éo le nhiều nỗi thanh tân chơi bời

    Tốt tươi miệng nở hoa cười

    Đáng xinh đáng lịch đáng người thuyền quyên

    nàng ân nàng ái kề bên

    Cô Lan cô Huệ chúa tiên thượng ngàn

    Non xanh nước biếc suối vàng

    Đông cuông cảnh ấy lại càng lâng lâng

    có phen cô dạy ngưòi rừng

    nói ra trăm tiếng giống chung ngôn từ

    Cô theo hầu Diệu tín thiền sư

    Anh linh nổi tiếng Đông Cuông Từ Sơn Lâm

    Ngự sơn lâm đông cuông tuần quán

    Cô Đôi ngàn vạn phép anh linh

    Tiên Cô biến hoá hiện hình

    Cung thỉnh các bộ sơn tinh ngự về

    Chữ biển đề Đại vương Lê Mại

    Phép Khuông phù quốc thái dân an

    Thỉnh cô chứng giám đàn tràng

    Độ cho đồng tử an khang đời đời.

    Chầu Văn Cô Đôi Thượng Ngàn (Bản II)

    Ngọc điện chốn kim môn,

    Cô ra vào ngọc điện chốn kim môn

    Danh thơm ngoài cõi tiếng đồn trong í i cung.

     Xinh thay một thú cô Đôi ngàn

    Bầu trời cảnh phật í i ì í i phong quang bốn mùa

    Trên bát ngát trăm hoa đua nở

    Dưới cảnh bầy cầm thú đua chơi i ì í a ới a à ới a a…

    Chim bay phấp phới mọi nơi

    Cá theo ngược nước í i i ì í i lượn bơi vẫy vùng

    Trên rừng tùng gió rung lác đác

    Đỉnh sườn non đá chất cheo leo

    Kìa dòng sông Thương nước chảy trong veo

    i ì í a ới a à ới a a…

    Sông Thương nước chảy trong veo

    Thuyền xuôi người ngược í i ì í i

    có tiếng hò reo vang lừng

    Nhìn đá núi mấy tầng cao thấp

    Ngàn cỏ hoa tăm tắp màu xanh i ì í a ới a à ới a a…

    Cô chơi bốn mùa gió mát trăng thanh

    Hoa khoe sắc thắm í i ì í i đua tranh mọi màu

    Niềm thích thú một bầu phong cảnh

    Mùi cơm lam thịt thính cô ưa.

    Cô chơi Đồng Đăng, ao Cả, chợ Bờ i i ì i…

     Bài sai đố triệu lục cung

    Nàng ân nàng ái vốn dòng sơn trang

    Tính cô hay măng trúc măng giang á a a á à à a…

    Thiều quang sáng tỏ lưng trời

    Một màu xuân sắc tốt tươi rườm rà

    Trên ngàn xanh lắm quả nhiều hoa á a a á à à a…

    Ngàn xanh lắm quả nhiều hoa

    Cô Đôi dạo gót vào ra sớm chiều

    Chiếc hồ mây nặng trĩu lưng đeo á a a á à à a…

    Chân cô đã bước tới đâu

    Gieo mầm nhân nghĩa nối cầu vinh hoa

    Cô đẹp sao Bắc đẩu ngân hà á a a á à à a…

    Á a a á à à a…

     Ế ê ê ề ê ế …..

    Dốc cao mặc dốc băng băng qua đèo, đèo còn xa.

    Dốc cao mặc dốc băng băng qua đèo, đèo còn xa

    Ánh trăng mở chiếu.soi bên đồi cô đẹp làm sao.

    Ánh trăng mở chiếu .soi bên đồi cô đẹp làm sao

    Trời mịt mùng núi ngàn cheo leo,

    núi non mịt mùng.

    Nước chảy róc rách ôi nước chảy về đâu

    Nước tuôn rì rào nước chảy rì rào.

     Những nàng tiên ca hát vang muôn lời ca.

    Cô lên ngàn cô xuống núi.

    Hú vang vang cả núi đồi

    Ơi rừng ơi núi ơi rừng ơi núi ơi …ế ê ê ề…..

    Ngày 5 cho chí ngày 10 là ngày phiên chợ đồng đăng kỳ lừa

    Bước nhanh chân kẻo chợ về trưa bán hàng chưa hết lại mua hàng về.

    Á a a a á à a a

    Á…. a…. a… a… á …à …a.. a..

    Xe loan thánh giá hồi cung

    Phú Khánh
     

    Blog này chia sẻ kiến thức về thực hành tín ngưỡng thờ mẫu tam phủ là di sản văn hoá phi vật thể được UNESCO công nhận năm 2016.Tín ngưỡng thờ Mẫu đi liền với dân tộc Việt Nam, truyền thống bao đời nay, đề cao chữ “Hiếu” và chữ “Kính”, đặc biệt thêm phần lễ nghĩa.Hiếu với Ông Bà Cha Mẹ, Kính là kính Thánh trọng Thầy.