Cô Bé Thượng Ngàn

Cô Bé Thượng Ngàn trong Tứ Phủ Thánh Cô, hầu cận Mẫu Thượng Ngàn trên toà sơn trang. Cô được thờ nhiều nơi, mỗi nơi có một thần tích riêng về cô, cách gọi Cô Bé mỗi nơi khác nhau.

Sự tích Cô Bé Thượng Ngàn

Cô Bé Suối Ngang (Hữu Lũng, Lạng Sơn)

Cô Bé Suối Ngang được cho là một trong những hiện thân của Cô Bé Thượng Ngàn quyền uy và tài phép nơi miền Hữu Lũng, Lạng Sơn.

Trong đó tên gọi Suối Ngang được đặt theo tên các địa danh là nơi chính đền thờ cô Bé. Cô Bé Suối Ngang là bát bộ tiên nàng trên Tòa Sơn Trang, hầu Mẫu Thượng Ngàn.

Chính tiệc Cô Bé Suối Ngang 2/9 ÂL.

Hầu Cô Bé Suối Ngang

Cũng giống như các giá hầu Cô Bé Thượng Ngàn đặc trưng, thông thường vào các ngày tiệc lớn hoặc khi chính tiệc cô, các thanh đồng thỉnh cô về loan giá ngự đồng tại chính đền thờ Cô Bé Suối Ngang.

Khi ngự đồng người ta thường dâng cô quần áo thổ cẩm, chân quấn xà cạp, đeo kiềng bạc, tay cầm ô, vai đeo gùi. Sau khi lễ Mẫu khai quang, cô múa mồi và ban tài phát lộc cho thanh đồng cùng bách gia trăm họ.

Đền Cô Bé Suối Ngang

Đền Cô Bé có từ ngàn xưa, nhiều lần trùng tu giữ được nhiều nét cổ kính. Đây được coi là một ngôi đền đẹp và linh thiêng. Khách thập phương từ xa tới đều có thể ghé thăm Đền không chỉ tham quan ngắm cảnh mà còn có thể cầu phúc, cầu lộc.

Chầu Văn Cô Bé Suối Ngang

Ai lên tới Lạng Sơn châu thổ

Hỏi thăm đền Cô Bé nơi nao

Hỏi ra phố Vị đi vào

Non xanh mắc võng cây giao giữa rừng

Đồn vui nô nức tưng bừng

Rủ nhau bái yết cửa rừng suối ngang

Suối trong nước bạc rừng vàng

non xanh dãi bóng trăng ngàn thông reo

Đỉnh non thác dội lưng đèo

Có tiên Cô Bé sớm chiều vào ra

Suối Ngang chính quán quê nhà

Danh lam cổ tích một toà sơn trang

Trước lầu cây táo vắt ngang

Có đường dẫn tới bản làng đông vui

Ngô khoai lúa mạch sắn đồi

Tay cô giáo hoá cho đời ấm no

Nhân dân lập miếu lên thờ

Nhớ tiên Cô Bé ngàn xưa còn truyền

Non cao in dấu cờ tiên

trăng thanh gió mát đua thuyền chèo chơi

Mênh mông thuyền ngược bè xuôi

Khi chơi phố Vị lúc sang đồi chè

Ven rừng ven suối ven khe

Khi lên Đồng Mỏ khi về Chín Tư

Suối Lân, Quan Giám các toà

Khi lên xứ Lạng chơi chùa Tam Thanh

Chùa Tiên cho chí Chùa Thành

Kiệt Cùng cổ tích anh linh muôn đời

Đồng Đăng hoa quả tốt tươi

Lên vùng biên giới dẹp loài xâm lăng

Cô cứu người vì nước vì dân

Cô ghét người ăn nói lăng nhăng

Nói lời báng nhạo Cô làm cho thẫn thờ

Cô làm cho nay ngẩn mai ngơ

Sớm thẫn chiều thờ biết phép Cô chưa

Nguyên xưa Cô giá ngự trên ngàn

Có tiên Cô Bé trấn cửa rừng suối ngang

Trước lầu rừng cấm trông sang

Có một cây táo vắt ngang cửa đền

Đêm thanh vắng xà chầu hổ phục

Lúc thanh nhàn tùng cúc trúc mai

Nhớ người nhớ cả rừng xanh

Nhớ cây táo ngọt nhớ cành vắt ngang

Người đi dưới ánh trăng ngàn

Lẵng hoa đủng đỉnh bên mình túi dao

Người ơi cỏ đón hoa chào

Người về, bách điểu sớm chiều ca vang

Tay khơi bể bạc rừng vàng

Đem cho trăm họ giàu sang đời đời

Thế gian ghi nhớ ơn người

Nhớ tiên Cô Bé miệng cười xinh xinh

Gà rừng điểm mõ tụng kinh

Long chầu hổ phục xà tinh khấu đầu

Hổ lang, bách điểu quy đầu

Vượn dâng trái ngọt hồng đào ngát hương

Nghe lời đồng khấn cô thương

Cô đi tấu đối sơn trang các toà

Nhớ Cô quẩy lẵng hái trà

Nhớ Cô quẩy lẵng hái hoa trên đồi

Nhớ Cô hái quả đeo gùi

Nhớ Cô hái thuốc cứu người trần gian.

Nhớ Cô vượt suối băng ngàn

Lên vùng Bố Hạ, lại sang Cầu Gồ

Cam sành, quýt ngọt thơm tho

Chợ Đồn Yên Thế, về chùa Tây Thiên

Mộc Châu, Tuần Giáo, Điện Biên

Chơi thôi Cô lại về miền phương Nam

Thương người cố cuốc tha hương

Thương người đứng ngã ba đường bơ vơ

Thương ai chín hẹn, mười chờ

Sẩy chân một bước xa cơ một thời

Công Đồng Bắc Lệ vào ra

Tiên Cô hầu cận Mẫu Bà Suối ngang

Lấy dây mắc võng giữa ngàn

Ai qua chạm võng Cô làm khốn thay

Biết ra thời tới kêu ngay

Cô cho nước suối lá cây khỏi liền

Cứu người dở dại dở điên

Hiếu thuận thảo hiền Cô mới độ cho

Cô bảo rằng các ghế đừng lo

Lộc cô vô số trên kho thượng ngàn

Xin đừng nay nắng mai mưa

Đừng như bầy Nhện giăng tơ mấy lần

Đền thờ Cô rào rạt hoa tươi

Dưới khe nước chảy, con cá bơi giữa dòng

Cỏ cây bát ngát trùng trùng điệp điệp

Ông Hổ gọi đàn gầm thét đêm thâu

Tiếng chim rừng ríu rít gọi nhau

Cô Bé đứng ở bên lầu ngắm trăng

Lầu Ngũ Phượng một mình Cô chải chuốt

Nước gương trong, giắt lược cài trâm

Cung thỉnh mời Cô Bé giáng lâm

Chứng tâm lễ vật chứng tâm thanh đồng.

Cô Bé Thượng Ngàn (Chi Lăng, Lạng Sơn)

Cô ngự tại Cô Bé Linh Từ phía bờ nam sông Kỳ Cùng, đối diện bảo tàng tỉnh Lạng Sơn. Xây dựng đầu thế kỷ 20, trải qua 3 lần tu sửa đến nay đã khang trang hơn.

Cô quản cai núi rừng, sông núi bên cạnh các ngồi đền như đền Mẫu Thuỷ, đền Mẫu Đồng Đăng, đền Chầu Lục, Cô Đôi,…

Chầu Văn Cô Bé Thượng Ngàn (Bản I)

Riêng một thú trên ngàn thiếu lĩnh

Đỉnh non bồng một cảnh sơn trang

Xinh thay thời thú trên ngàn

Bầu trời cảnh Phật phong quang bốn mùa

Trên bát ngát trăm hoa đua nở

Dưới cảnh rừng bầy thú dạo chơi

Chim bay phấp phới mọi nơi

Cá theo dòng nước đua bơi vẫy vùng

Trên ngàn tùng gió rung lác đác

Đỉnh sườn non đá xếp treo leo

Người xuôi kẻ ngược hò reo vang lừng

Núi xếp núi mấy tầng cao thấp

Cây chen cây tràn ngập màu xanh

Càng nhìn đồi núi càng xinh

Hương phô sắc thắm đua tranh mọi màu

Ngắm thích chí một bầu phong cảnh

Mùi cơm lam, thịt thính, tính ưa

Đồng Đăng, Ao Cả, Chợ Bờ

Sông Thao, sông Cả, sông Bờ, sông Dâu

Kìa Ngư phủ buông câu thả lưới

Nợ tiều phu đốn củi rừng sâu

Bốn mùa gió mát trăng thâu

Non nhân nước trí một bầu cảnh tiên

Thú cảnh vật rừng sim ao cá

Sẵn mang giang, măng trúc măng tre

Bạn Tiên đủng đỉnh ra về

Nón chiêng hài xảo lăng hoa ngạt ngào

Sớm sông Lô, tối vào tuần hạc

Bạn tiên ngồi đàn hát líu lo

Rượu tăm hiến đủ ba vò

Cơm lam, thịt thính, khế chua măng vầu

Thoi độc mộc đua nhau bẻ lái

Vượt muôn trùng thác Cái Ghềnh con

Ầm ầm nước chảy đá mòn

Xa nghe tiếng vượn ru con buồn rầu

Loài bách thủ rủ nhau tìm đến

Vượt muôn trùng dâng tiến quả hoa

Lệnh truyền bạch tượng chín ngà

Tiên Cô giá ngự kèn loa xập xình

Ngự tính tình đàn thông phách trúc

Nhịp xênh ngô sáo trúc véo von

Xa nghe tiếng cú gọi hồn

Rừng thiêng nước độc đầu non hổ gầm

Loài bầy cáo âm thầm lặng lẽ

Lũ gà rừng thường lệ điểm canh

Nửa đêm giờ Tý hiện hình

Áo chàm vòng bạc đai xanh mỹ miều

Giận hài xảo lưng đeo cung tiễn

Hú ba quân thắng tiến rừng sâu

Lệnh truyền mán mọi sơn đầu

Nghe Cô hạ lệnh rủ nhau mà về

Cho trấn khắp sơn khê rừng cấm

Các cửa rừng Bắc Nẫm sông Neo.

Dù ai mắc bệnh hiểm nghèo

Tiên Cô phù chú bệnh đều tan không

Kẻ xuôi ngược dốc lòng thành kính

Nguyện đời đời hưng thịnh đề đa

­­Thỉnh Cô trắc giáng đền tòa

Khuông phù đệ tử vinh hoa thọ trường.

Chầu Văn Cô Bé Thượng Ngàn (bản II)

Xinh thay thời thú Cô Ngàn

Cô đi trảy hội sơn trang mới về

Rung rinh rẽ mái tóc thề

Khi chơi miền ngược lúc về miền xuôi

Đồi non bướm lượn hoa cười

Rừng xanh hiện xuống cứu người trần gian

Sơn lâm dọn quán bán hàng

Đồng nhang lính thánh vào hàng hỏi mua

Hàng Cô hàng chát hàng chua

Hàng cay hàng đắng ai mua thì vào

Hàng Cô chẳng đáng là bao

Đắng cay ngoài lưỡi ngọt ngào trong tâm

Hàng cô hoa cỏ sơn lâm

Củ mài rau sắng cúc tần chi chi

Hàng Cô chẳng thiếu thức gì

Trái chanh trái ớt cùng thì quả dưa

Hỏi rằng như thế đủ chưa

Hay là chưa đủ vì chưa có đào

Ngàn xanh hái mận hái đào

Sơn lâm cảnh đẹp cô vào hái sung

Non cao nước biếc ngàn trùng

Cô lên trên đất Mộc Châu hái xoài

Sơn hôm cô bẻ măng mai

Cô đi Bình Lục hái vài quả na

Đường về xứ Lạng bao xa

Cô đi hái trái thanh trà chín cây

Tiện đường cô ghé về đây

Về đền Bắc Lệ vui vầy suối khe

Đường xa mưa gió chẳng nề

Xe loan thượng ngự giáng về đền đây

Rượu cần say, gió bay tà áo

Mặc mưa phùn giông bão sá chi

Lòng thành thiết lập đàn y

Cơm lam thịt thính có hề trọng khinh

Rượu nồng dâng cô một bình

Ốc dăm ba cái cua cành mười ba con

Dâng cô ngàn của lạ vật ngon

Lễ này tiến nạp Sơn Trang Bắc Lệ Ngàn

Trên đời nhiễu nối dở dang

Trăm điều chếch lệch cô bé ngàn để tâm

Ai thời có phúc cho phần

Đăng nhang phụng sự giáng lâm đàn tràng

Thỉnh Cô loan giá ngự phàm

Khuông phù đệ tử an khang thọ trường

Chầu Văn Cô Bé Thượng Ngàn (bản III)


Về đồng cô chít khăn lam

Cô bận áo lục

Đôi lẵng lòng thòng

Cô quảy trên vai

Lẵng hoa cô xếp thực tài

Cưỡi mây đạp gió,

cô đi đôi hài

xanh xảnh xành xanh

Trên Bát ngát trăm hoa đua nở

Kẻ ngược xuôi qua lại cúc cung

Chơi đâu thời đó vui mừng

Dạy chim oanh hót dạy người bán buôn

Có phen dạy vượn ru con

Con kêu con hót nỉ non buồn rầu

Một đàn cầm thú bảo nhau

Con kêu con hót con tâu con quỳ

Con bay trước cửa rù rì

Giọng như chim sáo tì ti tình là

Dạo chơi khắp hết gần xa

Đêm đem biến hiện vào ra cửa rừng

Phép màu lục trí thần thông

Lầu hồng phủ tía thánh cung ra vào

Đêm đêm gác tía võng đào

Cây xanh mắc vòng cành cao cợt cười

Quở đến ai trong dạ bồi hồi

Ruột gan nóng sốt như sôi như bào

Đặt mình là thấy chiêm bao

Đã hay đau ốm lại hao tốn tiền

Biết ra thời nhẹ như tên

Nếu mà không biết như thuyền bỏ neo

Quở cho trăm chứng hiểm nghèo

Khi thời lội suối lúc trèo lên cây

Làm cho lòng dạ vơi rầy

Cơm ăn chẳng được nước rầy cầm hơi

Thuốc vào lại vã mồ hôi

Phép thành uy trời khôn đổi được đâu

Còn ai trốn tránh chưa hầu

Biết danh Cô Bé phải mua về đền

Đôi hài quả nón dâng lên

Tiến về thánh phủ, trình lên bơ tòa

Độ người đi nụ về hoa

Đi tươi về tốt đi xa về gần

Ai thời có phúc cho phần

Thay quyền vương mẫu câm cân cõi phàm

Thương ai núi ngọc non vàng

 Buôn may bán đắt nhẹ nhàng thảnh thơi

Cô lại cho tài lộc hơn người

Phúc cao thọ hưởng đời đời ấm no

Tâm thành khấn nguyện cô cho

Nhớ mà trả lễ đừng vờ quên đi

Muốn quên cô để cho quên

Một lần không giả cô bắt đền ba

Tiên cô vốn tính hay là

Trần gian không biết cô đà trêu chơi

Giận ai cô chẳng chả nhời

Làm tôi Cô Bé Thượng suốt đời thành tâm

Ba mươi mùng một hôm rằm

Hương hoa lễ vật thành tâm đảo cầu

Hôm nay tiến bản văn chầu

Khuông phù đệ tử sở cầu tòng tâm.

Cô Bé Tân An (Lào Cai)

Từ rất xa xưa, bên bờ sông Hồng tại thôn Tân An 2 thuộc xã Tân An, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai, đã có một ngôi Đền gọi là Đền Cô Tân An (còn gọi là Đền Cô Bé Thượng Ngàn), là nơi thờ một nữ chúa có tên húy là Hoàng Bà Xa, tương truyền đã cùng cha là đức quan Hoàng Bảy, có công chinh phạt giặc ác, giữ yên bờ cõi, được cư dân vùng Bảo Hà và Khau Ban (địa danh Văn Bàn cổ xưa) suy tôn là vị Thánh Mẫu. 

Đối diện bên kia sông là đền Bảo Hà,  thờ Đức Thánh Hoàng Bảy. 

Vì Nguyễn Hoàng Bà Xa là con gái Quan Hoàng Bảy được thờ ở Tân An nên Cô còn được gọi là Cô Bảy Tân An.

Cô Bé Minh Lương (Tuyên Quang)

Truyền thuyết kể rằng, vào thời nhà Trần (thế kỷ XV), ở tổng Minh Lương, thuộc xã Lang Quán ngày nay có hai vợ chồng, ông chồng là người Dao, bà vợ là người Mường tuổi đã cao mà chưa có con. 

Ngày ngày ông bà ra ngòi Lịch xúc tôm tép sống lần hồi. Một hôm, ông ở nhà, bà đi xúc tép như mọi ngày, nhưng xúc mãi không được con gì mà chỉ được hai quả trứng lạ. Bực mình, bà xuống hạ nguồn rồi lên tận thượng nguồn ngòi Lịch xúc vẫn chỉ được hai quả trứng ấy. Bà đành mang về thả vào chum nước dưới cầu thang. Ít lâu sau, bà mang thai và sinh ra một cô bé bụ bẫm, đặt tên là Minh Lương. Cùng lúc đó, hai quả trứng thả trong chum nước dưới cầu thang nở ra hai con rắn. Hai con rắn và Cô bé Minh Lương cùng lớn lên, quấn quýt làm bạn với nhau.

Một buổi chiều, ông bà đi làm về và nhìn thấy hai con rắn quấn chết cô bé. Sẵn con dao rựa đeo bên người, ông tức giận rút dao vừa chém, vừa nói “Mày hại tao à”. Hai con rắn sợ quá chạy trốn, nhưng một con chậm hơn đã bị chém đứt đuôi. Ông đuổi hai con rắn và nói: “Cụt đi hang Mang, Khoang đi hang Đồng”.

Ông bà xót thương cô bé, không nỡ chôn, nên đặt cô nằm ở trên sàn. Đến sáng đã thấy mối đùn lên đắp mộ cho cô bé. Dân làng thấy vậy đều cho là cô đã linh hoá nên lập miếu thờ. Thời kỳ giặc Cờ đen, cô bé Minh Lương đã hiển linh giúp quan quân triều đình thoát khỏi rừng rậm, sau đó dũng mãnh dẹp sạch giặc Cờ đen. Sau đó Cô còn hiển linh bốc thuốc, giúp dân chữa bệnh thoát cơn hiểm nghèo.

Cô Bé Mỏ Than(Tuyên Quang)

Thần Kim Quy thấy mỏ quý của Vua Cha Mẫu Mẹ tại đền Mỏ Than. Đã rủ cá Kình ở biển Đông về cùng nhau mang hết mỏ quý ra vùng Nam Hải khi đất ở đây chỉ còn là giữa núi và biển, cá Kình đứng gác bên ngoài, thần Kim Quy xuống hang và khi lên tới gần miệng hang thì ông Cóc (ở gần miếu Sơn Thần) đã nghiến răng báo lên thiên đình cho Ngọc Hoàng Thượng Đế, Ngọc Hoàng cử Cô Bé xuống. Cô Bé cưỡi trên lưng hai con rồng bay xuống thấy khoảng trời u ám có khí lạnh bay lên.

Cô nhảy vội xuống với hai vết chân chẹn lên thần Kim Quy, vết chân phải trượt gót mờ, bàn chân trái đè oằn cổ rùa. Bắt rùa hoá đá (Bách gia trăm họ gọi là quy trị bản đền) thần Kim Quy hoá đá thì cà Kình ở biển Đông cũng hoá đá. (Tất cả các cảnh quan của đền quay về nơi phật ngự phương tây riêng có cá Kình quay về phía Đông Bắc). 

Nhờ Cô Bé Mỏ mà bách gia trăm họ vẫn còn “mỏ tụ đồng” xưa. Đến Pháp tìm ra mỏ than hay còn gọi là vàng đen của đất nước. Hiện nay còn nuôi dưỡng mỏ kim cương non. Cho nên ở chính nơi đây còn tồn tại truyền thuyết Cô Bé Mỏ Than (hay Cô Bé Mỏ Cây Xanh). 

Cô bắt ông Ba Mươi phủ phục bên mình, cô xin vua cha mẫu mẹ cho cây xanh bao bọc lấy mỏ và bốn mùa toả bóng mát cho cô hoàn thành việc cha việc mẹ.

Ngoài ra cô còn chữa bệnh cho bách gia trăm họ. Nhất là những người dở dại dở điên. Những lúc thư nhàn cô gọi đàn chim ngũ sắc về vây quanh ca hát, lúc đi lúc về cổ thường mang sắc thái màu vàng với âm thanh của tiếng chim vàng anh báo biến, báo hiện. Khi cô đi xa cô thường để lại đôi dải thắt lưng màu đen ở lại (đôi long xà có mào) để giữ đền giữ phủ.

Người ta truyền rằng ai nhìn thấy ông rắn có mào là người đó được lên danh lên giá. Nhưng người đó phải là người thực tâm không có tâm tà. Xưa những người đàn bà bụng mang dạ chửa phải đi vòng qua cửa cô cách nữa dặm. bất kể ai qua nơi cô ngự đều phải bỏ nón mũ xin cô thực tâm cô phù hộ. Tà tâm cô cho náo loạn gia trung.

Cô Bé Cây Xanh (Tuyên Quang)

Cô Bé là người hầu cận Mẫu Thượng Ngàn tại bản đền Cây Xanh Tuyên quang. 

Cô Bé Chí Mìu (Bắc Giang)

Cô bé Chí Mìu là Cô Bé Thượng Ngàn, do đền Cô nằm ở bản Chí Mìu nên mọi người đều gọi cô theo tên địa danh. 

Người xưa truyền rằng, cứ vào lúc 12 giờ đêm, Cô Bé Chí Mìu sẽ giáng về đền chứng lễ và ban phúc, lộc, đặc biệt là vào các đêm 30, rạng mùng 1. Vì vậy, thường vào đêm 30 hàng tháng có đến hàng ngàn du khách thập phương đổ về đây ăn chực nằm chờ để đợi 12 giờ đêm cô về chứng lễ. Ngày trước, đây là nơi dân mê đề đóm thường về hầu đêm vì phải hầu giấu do bị cấm để xin cô cho trúng đề, trúng lô. Có lẽ vì thế tạo nên truyền thuyết Cô Bé Chí Mìu về hiển linh vào 12h đêm là thế.

Cô Bé Nguyệt Hồ (Bắc Giang)

Cô hầu cận Chúa Nguyệt Hồ,  thờ tại Đền Nguyệt Hồ.

Cô Bé Thác Bờ (Hòa Bình)

 Tương truyền là hầu cận của Chúa Thác Bờ. Thờ ở đền Chúa Thác Bờ Vầy Nưa, Đà Bắc, Hòa Bình.

Cô Bé Đông Cuông (Yên Bái)

Phú Khánh
 

Blog này chia sẻ kiến thức về thực hành tín ngưỡng thờ mẫu tam phủ là di sản văn hoá phi vật thể được UNESCO công nhận năm 2016.Tín ngưỡng thờ Mẫu đi liền với dân tộc Việt Nam, truyền thống bao đời nay, đề cao chữ “Hiếu” và chữ “Kính”, đặc biệt thêm phần lễ nghĩa.Hiếu với Ông Bà Cha Mẹ, Kính là kính Thánh trọng Thầy.